Προϊστορικά ευρήματα στις περιοχές Χαλανδριανή, Καστρί και αρχαία Γαλησσός αποδεικνύουν πως η Σύρος είχε ήδη κατοικηθεί από την 3η χιλιετία π.Χ. και είχε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα, όπως αποδεικνύεται και από το πρώτο πλοίο με καρίνα που ναυπηγήθηκε στον προϊστορικό οικισμό της Χαλανδριανής το 3000 π.Χ., αλλά και τα διάφορα ευρήματα που μαρτυρούν την ύπαρξη μεταλλουργείων και τη σχέση του νησιού με τη Μικρά Ασία. Κατά τη 2η χιλιετία η Σύρος βρίσκεται υπό την κατοχή των Φοινίκων, της Μινωικής Κρήτης και των Μυκηνών, ενώ κατά την 1η χιλιετία περνά στα χέρια των Ιώνων. Από τον 7ο έως τον 3ο αιώνα π.Χ. παρατηρούνται ίχνη οικισμών και αγροτικών περιοχών σε διάφορα σημεία του νησιού.

Κατά την Κλασσική και Ελληνιστική εποχή η Σύρος εντάσσεται στην Αθηναϊκή Συμμαχία με δικό της όμως νόμισμα και διοίκηση, ενώ κατά τους ελληνιστικούς χρόνους παρουσιάζονται ευρήματα ναών αλλά και σπήλαια, όπως αυτό του φιλόσοφου της αρχαιότητας Φερεκύδη ανάμεσα στο Ρηχωπό και το Πλατύ Βουνί στην Άνω Σύρο. Ο κοσμολόγος Φερεκύδης γεννήθηκε και απεβίωσε στη Σύρο τον 6ο αιώνα π.Χ., δίδαξε στη Σάμο κάποιους από τους μεγαλύτερους επιστήμονες των αρχαίων χρόνων, όπως ο Πυθαγόρας, ενώ λέγεται ότι πέρναγε τους περισσότερους μήνες της ζωής του μέσα στο σπήλαιο. Το σπήλαιο σώζεται μέχρι και σήμερα σε ένα μαγευτικό τοπίο όπου γη και ουρανός γίνονται ένα, όπου η θέα στη θάλασσα δε μπορεί παρά να χαρακτηριστεί συναρπαστική. Πέρα από μεγάλος φιλόσοφος, ο Φερεκύδης ήταν και ο εφευρέτης του πρώτου ηλιακού ρολογιού, γνωστό και ως το Ηλιοτρόπιο του Φερεκύδη. Φαινομενικά το ηλιοτρόπιο θυμίζει φρεάτιο ή πηγάδι που θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν στην αρχαιότητα για την άρδευση ύδατος. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για ένα αρχαίο και ακριβές ηλιακό παρατηρητήριο που σηματοδοτεί τον χρόνο και τις 4 εποχές της Σύρου ανάλογα με την κίνηση του ήλιου. Το προϊστορικό αυτό Ηλιοτρόπιο βρίσκεται στο χωριό Σαν Μιχάλη.

Τα χάλκινα νομίσματα που εντοπίζονται στο νησί από τους Ρωμαϊκούς χρόνους, καθώς και η κοπή αργυρών νομισμάτων κατά το 2ο αιώνα π.Χ. μαρτυρούν εμπορική ανάπτυξη, αλλά η εισβολή των πειρατών κατά τη Βυζαντινή περίοδο προκαλεί την εγκατάλειψη του νησιού. Στη συνέχεια, η Σύρος γίνεται τμήμα του θέματος του Αιγαίου και υπό την κυριαρχία των Ενετών δημιουργείται ο πρώτος καθολικός οικισμός της Άνω Σύρου.

Στις αρχές του 13ου αιώνα η Σύρος κατακτάται από τους Λατίνους και υπάγεται πλέον στο Δουκάτο της Νάξου του οποίου επικεφαλής είναι ο Βενετός Μάρκος Σανούδος.

Κατά την περίοδο της Λατινοκρατίας, η Άνω Σύρος αρχίζει να αποκτά σφυγμό, το καθολικό δόγμα γίνεται αποδεκτό και το νησί περνάει σε ένα ιδιότυπο φεουδαρχικό καθεστώς. Το 15ο αιώνα το Δουκάτο του Αιγαίου αποτελεί πλέον προτεκτοράτο της Βενετίας, ενώ το 1537 περνά στα χέρια του Μπαρμπαρόσα και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Κατά την Οθωμανική περίοδο, η Σύρος γνωρίζει μια νέα εποχή που χαρακτηρίζεται από τη μείωση φόρων, την ελευθερία θρησκεύματος και την εγκατάσταση τόσο των Καπουτσίνων μοναχών όσο και των Ιησουιτών που άφησαν τη δική τους σφραγίδα στο νησί.

Το 1728 το νησί προσβάλλεται από την πανούκλα, η οποία υποχώρησε τον Ιανουάριο του επόμενου έτους 1729 τις παραμονές της μνήμης του Αγίου Σεβαστιανού, αφήνοντας εκατοντάδες νεκρούς. Όμως, σιγά σιγά και μέχρι το 19ο αιώνα παρουσιάζεται οικονομική άνθιση και περνά στην ανάπτυξη της αυτοδιοίκησης και τη συνέλευση του κοινού. Ο πληθυσμός του νησιού διπλασιάζεται φτάνοντας τους 4000 κατοίκους, ενώ παρουσιάζεται μεγάλη ανάπτυξη στις εμπορικές συναλλαγές και στη ναυτιλία.

Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 οι πρόσφυγες από τη Σμύρνη και τ΄ Αϊβαλί, αλλά και από τα γύρω νησιά, κυρίως τη Χίο και τα Ψαρά, βρίσκουν καταφύγιο στο νησί, όπου χτίζουν τις πρώτες κατοικίες και τον πρώτο ορθόδοξο ναό και έτσι, σιγά σιγά η Ερμούπολη μετατρέπεται σε μια πόλη-κόσμημα, με έντονους ρυθμούς ζωής και αρχιτεκτονικά μεγαλεία, ενώ η εμπορική δραστηριότητα ολοένα και αυξάνεται. Με 22.000 κατοίκους το 1889, η Ερμούπολη γίνεται μια πόλη υπερδύναμη που αναπτύσσει τη βιοτεχνία, τη ναυτιλία, την οικοδομική δραστηριότητα, τη βυρσοδεψία, τις καλλιέργειες, αλλά και την πνευματική ελευθερία με την ίδρυση σχολείων, συλλόγων και θεάτρων. Το θέατρο Απόλλων, τα νεοκλασικά κτίρια, οι πλατείες και οι εκκλησίες του νησιού αρχίζουν να αντανακλούν την πολιτισμική άνθηση του νησιού που ολοένα και μεγαλώνει.

Η Σύρος ξεκινά να αναγνωρίζεται για τις μεγάλες πρωτιές της, για την πρώτη όπερα, το πρώτο εμποροδικείο της Ελλάδος που ιδρύθηκε στο νησί το 1826, το πρώτο γυμνάσιο ιδρύσεως 1833 από το οποίο αποφοίτησε και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, το πρώτο πρωτοδικείο το 1834, το πρώτο λοιμοκαθαρτήριο, επιμελητήριο και τυπογραφείο, την πρώτη ναυτιλιακή εταιρία που ιδρύθηκε το 1857, αλλά και τις πρώτες μηχανοκίνητες βιομηχανίες, όπως η υφαντουργεία και η βυρσοδεψία. Ωστόσο, η πολιτισμική άνθηση του νησιού αρχίζει σιγά-σιγά να ξεθωριάζει.

Ο 20ος αιώνας ξεκινά με άσχημους οιωνούς για το νησί, καθώς η δύναμη που αποκτούν η Αθήνα και ο Πειραιάς, το άνοιγμα της διώρυγας της Κορίνθου, η ανάπτυξη της ατμοπλοΐας και η κατοχή από τους Γερμανούς το 1941 φέρνουν σταδιακά την πλήρη καταστροφή.

H πνευματική παράδοση του νησιού προσελκύει το τουριστικό ενδιαφέρον, καθώς και επισκέπτες υψηλού μορφωτικού και κοινωνικού επιπέδου. Τόσο τα εντυπωσιακά αρχοντικά, όσο και η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική των δημοσίων κτιρίων δίνουν στην Ερμούπολη την αίσθηση ενός υπαίθριου μουσείου.

Η Σύρος είναι τόσο ξεχωριστή και ιδιαίτερη αφού μπορεί και συνδυάζει το αγροτικό τοπίο – στη βόρεια Σύρο ή Απάνω μεριά – με την οικιστική τουριστική περιοχή στα νότια του νησιού.

Σε μια περιήγηση στη βόρεια Σύρο, οι λάτρεις του κυκλαδίτικου τοπίου θα αφεθούν στην ηρεμία που προσφέρει η άγονη φύση με τη χαμηλή βλάστηση και τις ξερολιθιές. Αυτή την ηρεμία απολαμβάνουν και τα μεταναστευτικά πουλιά που συγκεντρώνονται στην περιοχή και την κατατάσσουν σε μια από τις πιο σημαντικές στην Ελλάδα, γι΄ αυτό άλλωστε το όρος Σύριγγα, έχει ενταχθεί στο Κοινοτικό Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών NATURA 2000, με τα παρακάτω στοιχεία:

• Όνομα Περιοχής: ΟΡΟΣ ΣΥΡΙΓΓΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΛΙΑ

Κωδικός Περιοχής: GR4220018Τύπος:B Γεωγραφικό Μήκος: 24o 54 Γεωγραφικό Πλάτος: 37o 28 Μέγιστο Υψόμετρο (m): 434    Έκταση (ha): 700,

ενώ το δίκτυο NATURA 2000 της Σύρου συνθέτουν και άλλες δύο περιοχές:

• Όνομα περιοχής : ΝΗΣΟΣ ΓΥΑΡΟΣ

Κωδικός Περιοχής: AG0010077 Μέγιστο Υψόμετρο (m): 447 Έκταση (ha): 2700

• Όνομα Περιοχής: ΒΟΡΕΙΑ ΣΥΡΟΣ

Κωδικός Περιοχής: GR4220018 Τύπος: B Γεωγραφικό Μήκος:24o 54 Γεωγραφικό Πλάτος: 37o 28 Μέγιστο Υψόμετρο (m):434 Έκταση (ha): 700

Και εκεί που το τοπίο μας μοιάζει ξερό, ακριβώς εκεί μπορούμε να συναντήσουμε μια μεγάλη ποικιλία από φυτά και βότανα. Το ξεχωριστό μικροκλίμα, ο δυνατός ήλιος, η θαλασσινή αύρα και οι δυνατοί αέρηδες κάνουν τα βότανα της Σύρου να έχουν έντονες γεύσεις, αρώματα και χρώματα. Τα πιο κοινά είδη είναι το θυμάρι, ο ασφόδελος και το φασκόμηλο, τα οποία θα δείτε ανθισμένα αν βρεθείτε εκεί την άνοιξη. Στην περιοχή θα βρείτε και σπάνια είδη φυτών, όπως ο μανδραγόρας, που περιέχει φαρμακευτική ουσία και χρησιμοποιείται ως καθαρκτικό, καθώς και τρία είδη κρόκων (ζαφοράς) που είναι ενδημικά της Σύρου.

Στο νότιο τμήμα του νησιού, η οικιστική ανάπτυξη γίνεται περισσότερο εμφανής και συνυπάρχει με πλούσια βλάστηση το κύριο χαρακτηριστικό της οποίας αποτελούν οι κατά τόπους συστάδες πεύκων.

Η πανίδα της Σύρου, επίσης έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Εκτός από τα κατσίκια που σκαρφαλώνουν στις ξερολιθιές και ροβολούν σε βράχια μέχρι τη θάλασσα, οι πιο μυημένοι μπορούν να παρατηρήσουν πουλιά, ερπετά, αμφίβια λαγούς και κουνέλια. Σε όλο το νησί, και κυρίως στην Απάνω Μεριά, ενδημούν 11 είδη ερπετών, ο πρασινόφρυνος (είδος αμφιβίου) και 47 είδη πουλιών.

Και φυσικά δεν θα μπορούσαμε να παραβλέψουμε τις ακτές του νησιού, σε όποια εποχή του χρόνου κι αν είμαστε. Πολυσχιδείς, σχηματίζουν σε αρκετά σημεία ασφαλείς όρμους και πανέμορφες παραλίες, όπως η Ερμούπολη, ο Φοίνικας, η Βάρη, ο Γαλησσάς, το Κίνι, το Δελφίνι και φυσικά οι Αγκαθωπές, η πιο πολυσύχναστη παραλία του νησιού, γνωστή και για τα κρινάκια που ανθίζουν κατά μήκος της το καλοκαίρι. Μπορούμε όμως, νοικιάζοντας μια βάρκα να ανακαλύψουμε μοναδικές παραλίες που παραμένουν σχεδόν ανέγγιχτες, λόγω της δύσκολης πρόσβασης και να εξερευνήσουμε σπηλιές που πραγματικά γοητεύουν κάθε επισκέπτη.

Τέλος, για όσους η περιπέτεια είναι τρόπος ζωής, μια βαρκάδα γύρω από το νησί της Γυάρου θα είναι σίγουρα ενδιαφέρουσα! Η Γυάρος, ένα νησί βόρεια της Σύρου, παραμένει ακατοίκητο μετά τη διακοπή λειτουργίας ενός από τα μεγαλύτερα συγκροτήματα φυλακών όπου εκτοπίστηκαν πολιτικοί κρατούμενοι στα μετεμφυλιακά χρόνια. Κάτοικοί του όμως πλέον είναι κατά το καλοκαίρι τα μεταναστευτικά πουλιά Mύχοι, απειλούμενα για εξαφάνιση, και Mαυροπετρίτες, πολλά αρπακτικά πουλιά και η φώκια της Μεσογείου Monachus monachus. Μάλιστα το 2011, η περιοχή εντάχθηκε στο Πανευρωπαϊκό Δίκτυο Προστατευόμενων Περιοχών Natura 2000, καθώς αποτελεί μια από τις σημαντικότερες περιοχές αναπαραγωγής για τις φώκιες σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.

Προχωρώντας κατά μήκος της ακτογραμμής του νησιού το θέαμα μας συνεπαίρνει, μικρές παραλίες, απόκρημνα βράχια, τιρκουάζ κρυστάλλινα νερά. Εκεί είναι που συνήθως θα συναντήσετε μερικούς από τους παραπάνω σπάνιους και όμορφους «κατοίκους» του νησιού!