100 αιώνες στα κύματα του Αιγαίου

Το μικρό κυκλαδίτικο νησί της Κύθνου καταγράφει μια εντυπωσιακή ιστορική παρουσία, που σε βάθος χρόνου καλύπτει διάστημα 100 αιώνων! Πιο συγκεκριμένα, τα πρώτα ίχνη του ανθρώπου έχουν εντοπιστεί στα βάθη της προϊστορίας, κάπου 10.000 χρόνια από σήμερα (τέλος Μεσολιθικής Εποχής, 8^ηχιλιετία π.Χ.), όταν οι πρώτοι τολμηροί θαλασσοπόροι του Αιγαίου είχαν εγκαταστήσει ναυτικό σταθμό στην παραλιακή θέση του Μαρουλά, κοντά στο σημερινό λιμάνι των Λουτρών.

Η ανάπτυξη της Κύθνου και η ευημερία των κατοίκων της στα αρχαιο-ελληνικά χρόνια αντικατοπτρίζονται σήμερα όχι μόνο στα αξιοθέατα ερείπια τειχών και ναών, με πλούσια αρχαιολογικά ευρήματα, πολλά από τα οποία είναι αναθήματα στις λατρευόμενες θεότητες της Αφροδίτης, του Απόλλωνα και της Δήμητρας, αλλά και στην ιστορική καταξίωση αυτού του μικρού νησιού, που είχε συμμετοχή, με δύο πολεμικά σκάφη, στη Ναυμαχία της Σαλαμίνος, απέναντι στην Περσική απειλή, ενώ ο μεγάλος φιλόσοφος Αριστοτέλης αναφέρει ως άριστο το δημοκρατικό πολίτευμα της διακυβερνήσεώς του.

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και οι συγκρούσεις των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου οδήγησαν το δωρικό νησί της Κύθνου στην παρακμή, με αποτέλεσμα στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας να είναι γνωστή κυρίως ως τόπος εξορίας. Μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και την ίδρυση του Βυζαντινού κράτους, η Κύθνος ανήκει στην επαρχία του Αιγαίου Πελάγους, όμως οι θαλάσσιες βαρβαρικές επιδρομές καταστρέφουν την μέχρι τότε πρωτεύουσα και ο πληθυσμός καταφεύγει (7^οςαιώνας μ.Χ.) στο απόρθητο κάστρο του Κατακέφαλου (Κάστρο της Ωριάς), τη μεσαιωνική πρωτεύουσα του νησιού.

Η κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως από τους Φράγκους (1204) έφερε την Κύθνο, μαζί με τα άλλα κυκλαδονήσια, στο μερίδιο των Βενετσιάνων, που λέγεται ότι έστειλαν στη Βενετία την ιστορική εικόνα της Παναγίας της Νικοποιού, που είχε μεταφερθεί εκεί από τη Βασιλεύουσα και σήμερα λατρεύεται, ως Madona Nicopia, στον ναό του Αγίου Μάρκου. Μετά τους Βενετσιάνους, η Κύθνος περιέρχεται στην ισχυρή οικογένεια των Γκοζαδίνων, από την πόλη της Βολωνίας, στα χρόνια των οποίων καταλαμβάνεται και καταστρέφεται από τον Τουρκικό στόλο του Χαϊρεδίν Βαρβαρόσσα (1537).

Τα έθιμα του «γάμου» στη Χώρα και στη Δρυοπίδα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο γάμος αποτελεί γεγονός χαράς για τους κατοίκους του χωριού, συγγενείς και ξένους. Όλοι βοηθούν στις προετοιμασίες του και γλεντούν, δίνοντας τις ευχές τους στο νέο ζευγάρι. Σε ένα παραδοσιακό γάμο στο νησί τα προσκλητήρια είναι περιττά καθώς όλοι είναι καλεσμένοι!

Την Τσικνοπέμπτη διοργανώνονται στη Δρυοπίδα εορταστικές εκδηλώσεις, με την νεολαία του χωριού να φορά παραδοσιακές στολές και να χορεύει τον «μπάλο» στα σοκάκια. Εκδηλώσεις πραγματοποιούνται και στη Χώρα την ίδια μέρα, με τους κατοίκους να φορούν αυτοσχέδιες αποκριάτικες στολές. Αν βρίσκεστε στο νησί αξίζει να παραβρεθείτε σ’ αυτές τις εκδηλώσεις, για να «τσικνιστείτε» από τον καπνό των ψησταριών που έχουν στηθεί στις πλατείες και να ακούσετε τους ήχους της «τσαμπούνας», του παραδοσιακού πνευστού οργάνου. Την Κυριακή της Αποκριάς η Χώρα της Κύθνου «υποδέχεται» τον «Λαζάνη» που είναι ο βασιλιάς καρνάβαλος της Κύθνου, ενώ και στη Δρυοπίδα η Αποκριά γιορτάζεται με γλέντι γεμάτο κέφι.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το έθιμο της «φωτάρας» των Αγίων Θεοδώρων , όπου νέοι και νέες του χωριού ανάβουν μεγάλη φωτιά και περνούν από πάνω, για να είναι γεροί και υγιείς.

Η Κυριακή της Ορθοδοξίας τιμάται ιδιαίτερα στην Δρυοπίδα. Μετά τον εκκλησιασμό των κατοίκων ακολουθεί περιφορά των εικόνων σε όλο το χωριό. Οι νέοι παίρνοντας ένα καλάθι στολισμένο και με τη συνοδεία παραδοσιακών οργάνων μαζεύουν αβγά από τα σπίτια και οι νοικοκύρηδες τους κερνούν μεζέδες και κρασί.

Την παραμονή της Πρωτομαγιάς οι νέοι παίρνουν τη νύχτα λουλούδια από τις αυλές, για να τα κρεμάσουν έξω από την πόρτα της κοπέλας για την οποία ενδιαφέρονται, με συνοδεία μουσικών οργάνων και τραγουδούν το σκοπό του Μάη: «…ήρχεν ο Μάης μάτια μου, ήρχε το καλοκαίρι, ήρχε ο καιρός πουλάκι που θα γεννούμε ταίρι…»

Οι προετοιμασίες για το Πάσχα ξεκινούν τη Μεγάλη Πέμπτη με τη βαφή των αβγών και το ψήσιμο των Λαμπριάτικων κουλουριών, αλλά και το άσπρισμα σε όλα τα σοκάκια του χωριού. Ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου τη Μεγάλη Παρασκευή και οι Θερμιώτικες πίτες το Μεγάλο Σάββατο.

Την Δευτέρα του Πάσχα γίνεται αναπαράσταση του εθίμου της Κούνιας. Μια μεγάλη κούνια στήνεται σε κεντρική πλατεία της Χώρας και σ’ αυτή «κουνιούνται» νέοι και νέες φορώντας παραδοσιακές στολές. Όποιο ζευγάρι ανεβεί στην κούνια δεσμεύεται ενώπιον θεού για τον επερχόμενο γάμο του. Ακολουθεί κέρασμα με εδέσματα και ποτά καθώς επίσης και παραδοσιακοί χοροί.

Η Κύθνος στους νεώτερους χρόνους πήρε το δεύτερο όνομά της, «Θερμιά», απ” τις ζεστές ιαματικές πηγές, οι οποίες βρίσκονται στον γραφικό όρμο Λουτρά, στην βορειοανατολική πλευρά του νησιού.

Τα Λουτρά λοιπόν που τα τελευταία χρόνια έχουν αξιοποιηθεί τουριστικά φιλοξενούν τις μοναδικές ιαματικές πηγές των Κυκλάδων. Πρόκειται για δύο θερμές πηγές. Η μία, των Αγίων Αναργύρων, είναι αλατούχα και βρίσκεται μέσα στο υδροθεραπευτήριο που λειτουργεί εδώ και πολλά χρόνια προσελκύοντας μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Η δεύτερη, η επονομαζόμενη πηγή του Κάκαβου, βρίσκεται σε απόσταση 50 μ. από την πρώτη, περιέχει ιωδιούχο, βρωμιούχο και χλωριούχο νάτριο και η θερμοκρασία της φτάνει τους 52 βαθμούς Κελσίου.. Έχει αποδειχθεί ότι τα νερά των πηγών ενδείκνυται για τη θεραπεία ρευματικών, αρθριτικών και γυναικολογικών παθήσεων. Το υδροθεραπευτήριο των λουτρών, είχε επισκεφθεί στο παρελθόν ο βασιλιάς Όθωνας και η σύζυγός του Αμαλία.

Οι ιαματικές πηγές μέσα στο χρόνο
Κανείς από τους αρχαίους συγγραφείς δεν αναφέρεται στις ιαματικές πηγές της Κύθνου. Η χρήση τους λοιπόν δεν ήταν γνωστή στην αρχαιότητα, παρά το γεγονός ότι στο Αρχαιολογικό Μουσείο υπάρχει ανάγλυφο του 4ου π. Χ. αιώνα που παριστάνει την υποδοχή του Ασκληπιού από κάποιον τοπικό ήρωα και δηλώνει ότι πιθανότατα υπήρχε ήδη από τα ύστερα χρόνια κάποιο ιερό στη θέση των θερμών πηγών.

Από την άλλη πλευρά, η εκδοχή ότι δημιουργήθηκαν από ισχυρή έκρηξη του νεκρού τώρα ηφαιστείου, του Σωρού, στους ρωμαϊκούς ή βυζαντινούς χρόνους, μάλλον φαίνεται τολμηρή.

Το πιθανότερο είναι ότι υπήρχαν μεν στην αρχαιότητα, αλλά δεν χρησιμοποιούνταν παρά μόνο κατά τους ρωμαϊκούς ή βυζαντινούς χρόνους. Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγουν οι αρχαιολόγοι λόγω της ύπαρξης διαφόρων ευρημάτων: ενός πλίνθινου λουτήρα, στον οποίο διοχέτευε νερό ένα αυλάκι που ερχόταν από την πηγή των Αγ. Αναργύρων, πέντε τάφων γύρω από τις πηγές καθώς και ενός μικρού γυάλινου αγγείου.

Όλα αυτά τα στοιχεία μαρτυρούν ότι η χρήση των λουτρών γίνονταν και σε εποχή κατά την οποία ο χριστιανισμός δεν ήταν ακόμα διαδεδομένος στη Κύθνο.

Τα ερείπια των αρχαίων λουτήρων ήταν εμφανή μέχρι το 1782. Τότε ένας ντόπιος αρχιτέκτονας, ο Κωνσταντίνος Ζανάκης, με την επιμέλεια του Νικολάου Μαυρογένη διερμηνέα του τουρκικού στόλου, και με δαπάνες της κοινότητας των Μεσσαριωτών, έχτισε θολοσκεπή δεξαμενή αντί λουτήρα και αποδυτήριο στην πηγή των Αγ. Αναργύρων.

Υπάρχει δε από τότεμια εντοιχισμένη επιγραφή στην οποία αναγράφεται: ¨»Οικοδομή δι’ εξόδων και δαπάνης του ενδοξότατου πανευγενεστάτου και περιβλέπτου άρχοντος δραγουμάνου του μεγάλου στόλου κυρίου Νικολάου Μαυρογένους. ΑΨΠΒ Ιουλίου 28 ΚΗ»

Το πολύτιμο «κακκάβειον ύδωρ» έμενε παραμελημένο από τους Κύθνιους . Πίστευαν ότι εκεί κάτω στις πηγές αυτές εργάζονταν οι διάβολοι της κόλασης και ότι τα Κόκκινα, όπου βρίσκονταν οι θερμές πηγές, ήταν η κατοικία των νεράιδων τις οποίες πολλοί από τους ντόπιους βεβαίωναν ότι τις είδαν να χορεύουν και να τραγουδούν.

Οι ντόπιοι χρησιμοποιούσαν τις πηγές για το πλύσιμο και το πάτημα όπως οι ίδιοι λένε των μάλλινων κυρίως χειροποίητων κουβερτών αλλά και χαλιών.

Την σπουδαιότητα και τον θεραπευτικό χαρακτήρα των θερμών πηγών της Κύθνου διαπίστωσαν πρώτοι οι γερμανοί γιατροί και χημικοί, που ήρθαν στην Ελλάδα μαζί με τον Όθωνα.

Με δικές τους συστάσεις και με επιστημονικό τρόπο οικοδομήθηκε η δεξαμενή της πηγής των Αγ.Αναργύρων το 1838, αφού πρώτα, το 1830 και το 1833, έγιναν χημικές αναλύσεις που απέδειξαν τις ιαματικές δυνατότητες των πηγών.
Το 1836 έφθασε στην Κύθνο ο βασιλικός αρχιτέκτονας Christian Hansen, ο οποίος έφτιαξε τα σχέδια του συγκροτήματος των ιαματικών λουτρώνμαζί με τον βοηθό του Laurent.. Επιθυμία της κυβέρνησης, ύστερα από εισήγηση της ιατρικής σχολής, ήταν να εκσυγχρονισθούν οι εγκαταστάσεις.

Στόχος τους ήταν η ανέγερση μιας κατασκευής που να αποτελείται από ιδιαίτερα λουτρά κοντά στις πηγές και από υγιεινά και κατάλληλα δωμάτια διαμονής των ασθενών, εναρμονισμένα με το οικοδόμημα των λουτρών.Εντέλει δεν έχτισε ο ίδιοςο Hansenαυτά τα κτίρια, γιατί είχε αναλάβει να σχεδιάσει το Πανεπιστήμιο στην Αθήνα, που είχε αρχίσει το 1836 και ολοκληρώθηκε το 1864. Την εκτέλεση του σχεδίου που ξεκίνησε το 1839, ανέλαβε ο Laurent.